Çərşənbə , Noyabr 25 2020
Ana səhifə / Aktual / Pu­tin və Tramp “ye­ni dün­ya dü­zə­ni­nə” Ba­kı­dan baş­la­dı­lar – TƏHLİL

Pu­tin və Tramp “ye­ni dün­ya dü­zə­ni­nə” Ba­kı­dan baş­la­dı­lar – TƏHLİL

Son iki gün­də dün­ya­nın iki su­per­döv­lə­ti­nin mü­na­si­bət­lə­rin­də ən diq­qət­çə­kən ha­di­sə­nin fo­nun­da Azər­bay­ca­nın da adı­nın keç­mə­si tək­cə ge­o­si­ya­si pro­ses­lə­rin təh­li­li ilə məş­ğul olan ana­li­tik­lə­rin yox, bun­dan da­ha çox sa­də ic­ti­mai da­i­rə­lə­rin ma­raq mər­kə­zin­də­dir.
ABŞ və Ru­si­ya­nın ali hər­bi rəh­bər­lə­ri hə­lə­lik tam çər­çi­və­si açıq­lan­ma­yan mə­sə­lə­lə­rin mü­za­ki­rə­si üçün Ba­kı­da gö­rüş­dü­lər. Ta­rix­də dün­ya­nın ta­le­yi­ni həll edən bö­yük döv­lət­lə­rin əsas ma­raq­la­rın toq­quş­du­ğu yer­dən və ya bir­ba­şa dö­yüş mey­da­nın­dan uzaq neytral re­gi­on­lar­da gö­rüş­dük­lə­ri­nə da­ir nü­mu­nə­lər az de­yil. Bu kon­tekstdə lap elə mü­a­sir gün­lə­ri­mi­zin əsas konfliktlə­ri olan Su­ri­ya prob­le­mi­nin Ce­nev­rə­də, Al­ma­tı­da, da­ha ön­cə Li­vi­ya mə­sə­lə­si­nin Av­ro­pa­da, İra­nın nü­və prob­le­mi­nə da­ir Al­ma­ni­ya­da ke­çi­ri­lən mü­za­ki­rə­lə­rə bax­maq olar. Bir az da əv­vəl­lə­rə get­sək, Cə­nub-Şər­qi Asi­ya­da XX əs­rin or­ta­la­rın­da­kı mü­ha­ri­bə­lə­ri mü­za­ki­rə et­miş 1955-ci il Pa­ris Sülh Konfran­sı, on­dan da əv­vəl Çar Ru­si­ya­sı ilə Os­man­lı döv­lə­ti­nin mü­ha­ri­bə zid­diy­yət­lə­ri­nə da­ir 1878-ci il Ber­lin Sülh Konfran­sı, hə­lə bir qə­dər də ta­ri­xə get­sək, Na­po­le­o­nun is­ti­la­la­rı ilə Av­ro­pa­da ye­ni ge­o­si­ya­si mü­na­si­bət­lə­ri ay­dın­laş­dır­mış 1815-ci il Vya­na Sülh Konfran­sı, XX və XXİ əsrlər üçün dün­ya­nın si­ya­si xə­ri­tə­si­ni ye­ni­dən cız­mış Sta­lin-Çör­çill-Ruz­velt ara­sın­da Teh­ran gö­rü­şü və sa­ir ya­da dü­şür. Bü­tün hal­lar­da, iki­tə­rəf­li və çox­tə­rəf­li mü­za­ki­rə­lər üçün bey­nəl­xalq si­ya­sət­də han­sı­sa şə­hə­rin se­çil­mə­si prin­si­pi­al xa­rak­ter da­şı­yıb və tə­sa­dü­fi ol­ma­yıb. Hət­ta bə­zi hal­lar­da şə­hə­rin adı ora­da mü­za­ki­rə olu­na­caq mə­sə­lə­lər qə­dər əhə­miy­yət­li olub.

ABŞ Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri Ko­mi­tə­si­nin Baş Qə­rar­gah rə­i­si, ge­ne­ral Dan­ford və Ru­si­ya SQ Baş Qə­rar­gah rə­i­si, ge­ne­ral Ge­ra­si­mo­vun gö­rüş üçün məhz Ba­kı­nı seç­mə­lə­ri­nə ta­rix­dən gə­tir­di­yi­miz bir ne­çə nü­mu­nə­nin priz­ma­sın­dan ya­naş­maq la­zım­dır. Qa­pa­lı gö­rüş­lər üçün şə­hər­lə­rin tə­sa­dü­fən se­çil­mə­di­yi­ni gös­tə­rən sa­da­la­dı­ğı­mız ta­ri­xi faktlar öz­lü­yün­də də­mir sü­but­lar­dır ki, ABŞ və Ru­si­ya rəh­bər­li­yi Ba­kı­nın üzə­rin­də çox cid­di ar­qu­mentlə­rə söy­kə­nə­rək da­ya­nıb. Dip­lo­ma­tik mən­bə­lər­dən sı­zan in­for­ma­si­ya­la­ra gö­rə, Moskva, Minsk, Qər­bi Av­ro­pa şə­hər­lə­rin­dən han­sı­la­rın­sa ad­la­rı ke­çən si­ya­hı­nın son­da Ba­kı va­ri­an­tı ilə ye­kun­laş­ma­sı çox cid­di mə­sə­lə­dir. Be­lə­lik­lə, ABŞ və Ru­si­ya rəh­bər­li­yi dün­ya­nın ta­le­yi üçün son də­rə­cə cid­di mü­za­ki­rə mə­ka­nı ola­raq ni­yə məhz Ba­kı­nı seç­di? Öz­lü­yün­də çox ma­raq­lı olan sə­bəb­lə­rin bir his­sə­si mü­a­sir müs­tə­qil Azrbay­can döv­lə­ti­nin re­gi­o­nal və dün­ya si­ya­sə­tin­də­ki san­bal­lı möv­qe­yi ilə bağ­lı­dır. Baş­qa his­sə­si Cə­nu­bi Qaf­qa­zın də­rin ge­o­si­ya­si rə­qa­bət­lə xa­rak­te­ri­zə olu­nan ABŞ – Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­rin­də­ki xü­su­si­lə ma­raq­lı re­gi­on sta­tu­sun­dan irə­li gə­lir. Dün­ya nə­hənglə­ri­nin prin­si­pi­al və mən­tiq­li Ba­kı se­çi­mi­nin ger­çək­ləş­mə­si­nin di­gər qrup sə­bəb­lə­ri isə Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin döv­lət baş­çı­la­rı ara­sın­da­kı ağır si­ya­si çə­ki­si, onun xa­riz­ma­sı­nı və av­to­ri­te­ti­ni tə­yin edən şəx­si xa­rak­ter key­fiy­yət­lə­ri­lə bağ­lı­dır.
Be­lə­lik­lə, ABŞ və Ru­si­ya­nın “Ni­yə məhz Ba­kı” se­çi­mi ət­ra­fın­da araş­dır­ma­la­rın şər­ti ola­raq üç qrup sə­bəb­lər üzə­rin­də apa­rıl­ma­sı da­ha re­al və mən­tiq­li gö­rü­nür.
Bi­rin­ci qrup sə­bəb­lər Azər­bay­can döv­lə­ti­nin bey­nəl­xalq və re­gi­o­nal müs­tə­vi­də an­la­yış­la qə­bul olu­nan, müs­tə­qil, konstruk­tiv, ay­dın və kim­də­sə qı­cıq ya­rat­ma­yan, kim­lə­ri­sə bir-bi­ri­lə toq­quş­dur­ma­yan prin­si­pi­al si­ya­sət apar­ma­sı­dır.
İkin­ci qrup sə­bəb­lər – cə­nab İl­ham Əli­yev dün­ya li­der­lə­ri ara­sın­da yük­sək şəx­si nü­fu­za ma­lik­dir, re­gi­o­nal və dün­ya si­ya­sə­ti­nin bü­tün mə­sə­lə­lə­ri­ni “sə­bəb-nə­ti­cə” kon­tekstin­də tam ay­dın izah edə­rək, bu­na uy­ğun prak­tik dav­ra­nış­lar gös­tə­rir, dün­ya li­der­lə­ri ara­sın­da şəx­si ün­siy­yət­lə­rin bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər­də nə qə­dər önəm­li ol­ma­sı­na la­zı­mi qiy­mət ve­rə bi­lir, şəx­si ün­siy­yət üçün ra­hat xa­rak­te­rə ma­lik­dir, öz si­ya­si ri­to­ri­ka­sı­na bü­tün si­tu­a­si­ya­lar­da tam nə­za­rət edə bi­lir, ha­di­sə­lə­rə ma­hiy­yət­li ya­na­şa bi­lir, öz öl­kə­si­nin mil­li ma­raq­la­rı­nı re­gi­o­nal və qlo­bal pro­ses­lər­lə bə­şə­riy­yə­tin mə­na­fe­lə­ri na­mi­nə mak­si­mum uz­laş­dı­ra bi­lir, eru­di­si­ya­lı şəx­siy­yət­dir (tək­cə öz döv­lə­ti­ni – onu da ala­ya­rım­çıq və bö­yük zi­yan­lar­la ida­rə edən Sar­kis­yan ki­mi­lər­dən çox fərqli ola­raq) və sa­ir.
Üçün­cü qrup sə­bəb­lər – Cə­nu­bi Qaf­qaz ABŞ – Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­rin­də dün­ya­nın xü­su­si əhə­miy­yət­li azı 6 ge­o­si­ya­si re­gi­o­nun­dan bi­ri­dir.
Elə so­nun­cu­dan baş­la­yaq. Cə­nu­bi Qaf­qaz həm ge­o­si­ya­si va­hid, həm də üç döv­lə­tin əra­zi­sin­dən iba­rət coğ­ra­fi mə­kan ki­mi əsa­sən 1991-ci il­dən ABŞ – Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­rin­də açıq və ye­ni rə­qa­bət mey­da­nı ki­mi özü­nü gös­tər­mə­yə baş­la­yıb. ABŞ və Ru­si­ya­nın nə­zə­rin­də Cə­nu­bi Qaf­qa­zın xü­su­si önə­mi öz ye­rin­də, onu bu önə­mə “min­di­rən” isə, mü­ba­hi­sə­siz, Azər­bay­can­dır – əhə­miy­yət­li ge­o­si­ya­si möv­qe­yi ilə, zən­gin tə­bii sər­vət­lə­ri ilə, öl­kə­ni ən si­vil bey­nəl­xalq və re­gi­o­nal pro­ses­lə­rin sə­mə­rə­li tə­mas mey­da­nı­na çe­vi­rə bi­lən ağıl­lı li­der­lə­ri ilə… Er­mə­nis­tan və Gür­cüs­tan be­lə gös­tə­ri­ci­lə­rə, ən yum­şaq şə­kil­də de­sək, ma­lik de­yil­lər, de­yi­lən sta­tus gös­tə­ri­ci­lə­ri­nin ha­mı­sı ey­ni vaxtda on­lar­da yox­du. Bir an­lı­ğa üç öl­kə­nin tə­bii sər­vət­lə­rə ma­lik ol­maq gös­tə­ri­ci­si­ni kə­na­ra qo­yaq və di­gər amil­lər­lə on­la­rın re­gi­o­nal və dün­ya si­ya­sə­tin­də­ki imic və tə­sir­lə­ri­ni mü­qa­yi­sə edək. Məhz ağıl­lı və uzaq­gö­rən li­der­lə­rin yox­lu­ğu üzün­dən müs­tə­qil döv­lət­çi­lik ta­ri­xi­nə tə­ca­vüz­kar si­ya­sə­tin do­ğur­du­ğu ağır nə­ti­cə­lər­lə baş­la­yan Er­mə­nis­tan son­da acı­na­caq­lı da­xi­li du­ru­ma və fak­ti­ki baş­qa döv­lət­dən ası­lı və­ziy­yə­tə dü­şüb. Hət­ta sırf özü­nün da­xi­li si­ya­sət mə­sə­lə­lə­ri­ni baş­qa döv­lə­tin zövq və is­tə­yi ilə mü­əy­yən edir. Qon­şu­la­rı­na aq­res­siv və əsas­sız id­di­a­lar­la ya­naş­ma üzün­dən sülh üçün təh­lü­kə mən­bə­yi­nə, üs­tə­lik baş­qa döv­lə­tin mü­ba­hi­sə­siz əlal­tı­sı­na çev­ri­lən bir “döv­lə­tin” pay­tax­tı iki dün­ya nə­hənglə­ri­nin gö­rüş ye­ri ki­mi, tə­bii ki, cəl­be­di­ci ola bil­məz­di. Cə­nu­bi Qaf­qaz ki­mi spe­si­fik böl­gə üçün heç məq­bul sa­yıl­ma­yan si­ya­si stra­te­gi­ya ola­raq iki qütb ara­sın­da qə­ti se­çim et­miş Gür­cüs­tan pay­tax­tı da be­lə gö­rüş­lər üçün hər iki tə­rə­fin məq­bul se­çi­mi ola bil­məz­di. Da­ha açıq de­sək, İrə­van­dan­sa Moskva­da, Tif­lis­dən­sə Va­şinqton­da gö­rüş­mə­yin məz­mun­ca han­sı fər­qi var ki… An­caq bu va­ri­antlar konkret şə­ra­it­də məq­bul və müm­kün ola bil­məz­di.

De­mək, ABŞ və Ru­si­ya hər­bi rəh­bər­li­yi­nin gö­rüş üçün məhz Ba­kı­ya gəl­mə­lə­ri bu re­gi­on­da Azər­bay­ca­nın əla se­çi­mi olan tə­ma­yül­süz və ha­lal ta­ri­xi haq­qa söy­kə­nən xa­ri­ci si­ya­sət kur­su ilə ilk növ­bə­də bir­ba­şa bağ­lı­dır. Se­çim edən ABŞ və Ru­si­ya hər­bi rəh­bər­li­yi Ba­kı­nın, di­gər re­gi­o­nal pay­taxtlar­la mü­qa­yi­sə­də da­ha möh­kəm təh­lü­kə­siz­lik gös­tə­ri­ci­lə­ri­nə və say­sız bey­nəl­xalq təd­bir­lə­ri uğur­la ke­çir­mək təc­rü­bə­si­nə ma­lik ol­du­ğu­nu, söz­süz ki, nə­zə­rə alıb. Ən in­cə mət­ləb­lər­dən bi­ri bu­dur ki, Azər­bay­can hə­lə mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­ye­vin döv­rün­dən baş­la­yan, in­di də da­vam et­di­ri­lən si­ya­si kursla ge­də­rək, ge­o­si­ya­si rə­qa­bət­də dün­ya­nın ABŞ və Ru­si­ya ki­mi iki nə­hən­gi­ni açıq şə­kil­də toq­quş­du­ran bir­cə ad­dım da at­ma­yıb. Hal­bu­ki, Hey­dər Əli­yev­dən əv­vəl­ki ha­ki­miy­yət bir az da qal­say­dı, bu toq­quş­ma la­büd ola­caq­dı. Ne­cə ki, 2008-ci il­də Sa­a­kaş­vi­li Gür­cüs­tan­da on­la­rı açıq hərb mey­da­nı­nın bir­cə ad­dım­lı­ğı­na gə­tir­miş­di. Elə bi­lir­si­niz ki, ABŞ və Ru­si­ya rəh­bər­li­yi on­la­rı Gür­cüs­tan­da, Er­mə­nis­tan­da, Azər­bay­can­da açıq toq­quş­ma­ya çə­kən rəh­bər­lər­dən məm­nun qa­la bi­lər? Qə­tiy­yən… On­lar üçün ən məq­bul li­der heç bir ka­tak­liz­mə yol aç­ma­dan toq­qu­şa bi­lə­cək ma­raq­la­rı in­cə şə­kil­də tən­zim­lə­yən, toq­quş­ma­dan ya­yın­dı­ran, bu­nun­la həm böl­gə­ni, həm də dün­ya­nı lü­zum­suz hər­bi toq­quş­ma­lar­dan xi­las edə bi­lən öl­kə baş­çı­la­rı­dır.

Azər­bay­can Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­ye­vin döv­lət­çi­lik fə­a­liy­yə­tin­də özü­nü gös­tə­rən bu tə­za­hür­lər Ba­kı se­çi­mi­ni et­miş ABŞ və Ru­si­ya rəh­bər­lə­ri­nin nə­zə­rin­dən, söz­süz ki, qaç­ma­yıb. ABŞ və Ru­si­ya­nın çox kəs­kin konflik­tə get­dik­lə­ri Su­ri­ya mü­na­qi­şə­si­nə və İra­nın nü­və proq­ra­mı­na mü­na­si­bət­də İl­ham Əli­ye­vin in­cə və perspek­tiv­li möv­qe­yi­ni son­ra­dan ha­mı gör­dü. Hər iki mə­sə­lə­də in­di­kin­dən fərqli si­ya­sət apa­rıl­say­dı, ABŞ-Azər­bay­can-Ru­si­ya üç­tə­rəf­li mü­na­si­bət­lər müs­tə­vi­sin­də pis mə­na­da çox şey­lə­rin in­di­ki ki­mi ol­ma­ya­ca­ğı­na ha­mı də­rin­dən tə­əs­süf edər­di. Ba­kı se­çi­mi­nin ger­çək­ləş­mə­sin­də Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin bu ana­dək apar­dı­ğı ba­rış­dı­rı­cı və da­ha çox po­zi­tiv perspek­tiv­lə­rə iş­lə­yən dip­lo­ma­ti­ya­nın həl­le­di­ci ro­lu şək­siz­dir. Qə­dim İpək yo­lu üzə­rin­də “də­mir nəq­liy­yat və ener­ji” kör­pü­sü la­yi­hə­si­ni uğur­la hə­ya­ta ke­çi­rə­rək Qər­bin fi­ra­van­lı­ğı­na və sta­bil in­ki­şa­fı­na ar­dı­cıl töh­fə­si­ni ve­rən Azər­bay­can pay­tax­tı heç bir prin­si­pi­al se­çim­dən kə­nar­da qa­la bil­məz. Həm də söh­bət tək­cə Qər­bin və Av­ro­pa­nın ener­ji təh­lü­kə­siz­li­yin­də sə­mə­rə­li iş­ti­rak­la məh­dud­laş­mır. Bir vaxtlar dün­ya ter­ro­ru­nun mə­ka­nı sa­yı­lan Əf­qa­nıs­tan­da ABŞ və Ru­si­ya­nın bir­gə an­ti­ter­ror əmə­liy­yat­la­rı­na lo­gis­tik və hər­bi dəs­tək ve­ril­mə­sin­də də Azər­bay­can önəm­li rol oy­na­dı. Tür­ki­yə-Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­ri­nin ən böh­ran­lı şka­la­dan çıx­ma­sın­da Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin şəx­si av­to­ri­te­ti­nin nə qə­dər tə­sir­li ol­du­ğu­nu Pu­tin də, Tramp da bi­lir.
Ba­kı gö­rü­şü­nün məz­mu­nu tam açıq­lan­ma­dı­ğı­na gö­rə, Hey­dər Əli­yev Mər­kə­zin­də baş tut­muş gö­rü­şə hə­lə­lik “ya­rım­qa­pa­lı” de­mək məc­bu­riy­yə­tin­də­yik. An­caq gö­rüş­dən qa­baq Pen­ta­qon və Kremldən ve­ril­miş bir-iki cüm­lə­lik son də­rə­cə dip­lo­ma­tik lek­si­kon­lu açıq­la­ma­lar təx­mi­nən ey­ni məz­mu­na ma­lik­dir. De­mək, dün­ya­nın ən təh­lü­kə­li sa­yı­lan Su­ri­ya, İraq, Əf­qa­nıs­tan və sa­ir prob­lem­lə­ri­nin həl­li yo­lun­da zə­ru­ri olan da­ha də­qiq iş­bir­li­yi Ba­kı­da – Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin “evin­də” mü­za­ki­rə olu­nur. Bu o de­mək­dir ki, Azər­bay­ca­nın ba­lanslı xa­ri­ci si­ya­sə­ti­ni hər iki tə­rəf ba­şa dü­şür və qə­bul edir, ən mü­hüm bey­nəl­xalq la­yi­hə­lə­rin və zid­diy­yət­lə­rin həl­lin­də Azər­bay­can Pre­zi­den­ti­nin tə­şəb­büs­kar­lı­ğı­na və ori­ji­nal ide­ya­la­rı­na hör­mət qo­yu­lur, Azər­bay­can­da­kı sa­bit­li­yə önəm ve­ri­lir, Tramp və Pu­tin üçün İl­ham Əli­ye­vin eti­bar­lı tə­rəf­daş ol­ma­sı özü­nü gös­tə­rir, ba­şa dü­şür­lər ki, NA­TO və KTMT ki­mi bir-bi­ri­nə tam zidd olan iki blo­kun ara­sın­da Azər­bay­can-NA­TO-KTMT ma­raq­la­rı­nı mə­ha­rət­lə uz­laş­dı­ran bir li­de­rin “evin­də” ən cid­di bey­nəl­xalq prob­lem­lə­ri ra­hat­ca mü­za­ki­rə və həll et­mək olar. Oba­ma­nın son pre­zi­dentlik döv­rün­dən ABŞ-Ru­si­ya mü­na­si­bət­lə­ri­nə han­sı mi­ras qa­lıb? Hər­bi ri­to­ri­ka mü­ha­ri­bə ha­va­sı­na kök­lə­nib, Bal­tik­ya­nı öl­kə­lər­də və Pol­şa­da ABŞ ra­ket­lə­ri, Ka­li­ninqrad­da “İs­gən­dər”lər yer­ləş­di­ri­lir. ABŞ-İran mü­na­si­bət­lə­ri ye­ni­dən “buz bağ­la­yır”, İra­na qar­şı hət­ta han­sı­sa hər­bi “Ərəb blo­ku”nun ya­ra­dıl­ma­sı ba­rə­də söh­bət­lər ge­dir, Su­ri­ya sə­ma­sın­da hər­bi təy­ya­rə­lər bir-bi­ri­lə toq­quş­ma­sın de­yə adi ra­di­o­ə­la­qə sə­viy­yə­sin­də hər­bi əmək­daş­lı­ğı nə­zə­rə al­ma­saq, ABŞ və Ru­si­ya rəh­bər­li­yi Ba­kı­ya az qa­la “mü­ha­ri­bə ərə­fə­si” ov­qat­la gə­lib­lər. Söz yox ki, bu gö­rüş­dən son­ra ov­qat də­yi­şə­cək, ABŞ və Ru­si­ya hər­bi baş­qa­la­şa­caq, Ba­kı dün­ya­nın iki su­per­gü­cü­nün 1961-ci il­də­ki qor­xu­lu Ka­rib böh­ra­nın­dan son­ra ikin­ci hər­bi gər­gin­lik­dən is­ti ün­siy­yə­tə qa­yıt­ma­sı­na şa­hid­lik et­miş şə­hər ki­mi, həm də Tramp və Pu­ti­nin xü­su­si xa­tır­la­ya­caq­la­rı şə­hər ki­mi ta­nı­na­caq… Ye­ni dün­ya dü­zə­ni Ba­kı­dan baş­la­yır…
Ay­dın QU­Lİ­YEV

Həmçinin oxuyun

“Ali Baş Komandan və xanımı isti nəfəsi ilə Ağdamın qanayan yarasına sığal çəkdi…”

“Ali Baş Komandanımızın doğma Qarabağın dilbər guşəsi və işğala məruz qaldığı gündən “Ruhlar şəhəri” adlandırdığımız …

Bir cavab yazın