.jpg)
Nazirlər Kabinetində Baş nazir Əli Əsədovun sədrliyi ilə keçirilən son geniş iclas ölkənin yaxın gələcəkdəki sosial-iqtisadi və demoqrafik xəritəsini formalaşdıracaq çox mühüm bir prosesin start götürdüyündən xəbər verir. Prezident İlham Əliyevin 7 iyul 2026-cı il tarixli fərmanı ilə 2029-cu ildə keçiriləcək əhalinin siyahıyaalınması bir neçə aspektdən ölkə tarixində ilk olacaq.
Birincisi, müstəqillik dövründə aparılan digər siyahıyaalınmalardan (1999, 2009, 2019) fərqli olaraq, bu tədbir ilk dəfə suverenliyimiz bərpa olunduğu şəraitdə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda keçiriləcək. İkincisi, bu proses ənənəvi kağız daşıyıcılarından tamamilə imtina edilərək, BMT standartlarına uyğun rəqəmsal və geoməkan (GIS) texnologiyaları vasitəsilə aparılacaq.
Lakin məsələnin statistik tərəfi ilə yanaşı, cəmiyyəti illərdir düşündürən iki böyük problem var: Vətəndaşların faktiki yaşayış yeri ilə qeydiyyat ünvanlarının üst-üstə düşməməsi və Bakı ətrafındakı yüz minlərlə sənədsiz ("kupçasız") evlərin taleyi.
Görəsən, 2029-cu ilin böyük rəqəmsal siyahıyaalınması bu problemin aradan qaldırılmasına kömək edə bilərmi? Beynəlxalq təcrübə bu məsələdə nəyi diqqətə almağı tələb edir?
İki mühüm anlayış
Müasir dünyada əhalinin siyahıyaalınması sadəcə insan saymaq yox, dövlətin gələcək kapital qoyuluşlarını, sosial yardımlarını və infrastruktur layihələrini planlaşdırmaq üçün ən strateji alətdir. Beynəlxalq təcrübədə siyahıyaalınma zamanı iki metoddan istifadə olunur: de-yure (hüquqi qeydiyyatda olan əhali) və de-fakto (faktiki yaşayan əhali).
BMT-nin Statistika Bölməsi tövsiyə edir ki, dövlətlər real idarəçilikdə faktiki yaşayış göstəricilərini əsas götürsünlər. Avropa ölkələrində və Skandinaviyada artıq dövlət reyestrləri (vergi, mənzil, şəxsiyyət vəsiqəsi bazaları) bir-birinə inteqrasiya olunduğundan, daxili miqrasiya anbaan izlənilir. Azərbaycanın 2029-cu ildə tətbiq edəcəyi geoməkan (GIS) əsaslı rəqəmsal model də məhz insan faktorunu coğrafi koordinatla birləşdirərək real mənzərəni üzə çıxarmağa hədəflənib.
Qeydiyyat problemi: Bakıda yaşayan, rayonda sayılan milyonlar
Azərbaycanda, xüsusilə paytaxt Bakıda və Abşeron yarımadasında real əhali sayı ilə rəsmi qeydiyyat sayı arasında kəskin fərqlər var. On minlərlə vətəndaş regionlardan paytaxta köçsə də, şəxsiyyət vəsiqəsində doğulduğu rayonun qeydiyyatını daşıyır. Bu isə dövlətin planlamasında ciddi disbalans yaradır. Rayonlarda məktəblər, xəstəxanalar boş qalır və ya az fəaliyyət göstərir, Bakıda isə infrastrukturun (nəqliyyat, bağçalar, tibb müəssisələri, kommunal xətlər) yüklənməsi dözülməz həddə çatır.
2029 siyahıyaalınması nəyi dəyişəcək? Siyahıyaalma inzibati bir cəza və ya məcburi qeydiyyatı dəyişmə mexanizmi deyil. Yəni, kimsə harada siyahıya alındısa, onun şəxsiyyət vəsiqəsi avtomatik dəyişməyəcək. Lakin rəqəmsal sistem sayəsində hökumət ilk dəfə olaraq ölkə əhalisinin real sıxlıq xəritəsini alacaq. Məsələn, Xırdalanda və ya Masazırda rəsmi qeydiyyatda olmayan, lakin orada yaşayan real 100 minlərlə insanın varlığı rəqəmsal olaraq təsdiqlənəcək. Bu isə Nazirlər Kabinetinə və aidiyyəti qurumlara yeni metro stansiyalarının tikintisi, avtobus xətlərinin optimallaşdırılması və büdcə bölüşdürülməsi zamanı "kağız üzərindəki" rəqəmlərə yox, real tələbata əsaslanmaq imkanı verəcək.
"Kupçasız evlər" və daşınmaz əmlakın inventarizasiyası
Məsələnin ən həssas tərəfi isə Bakı və Abşeronda pay torpaqlarında, kənd təsərrüfatı təyinatlı sahələrdə və ya mühafizə zolaqlarında tikilmiş sənədsiz fərdi yaşayış evləridir. Vətəndaşları maraqlandıran əsas sual budur: Siyahıyaalınma zamanı bu evlərin qeydə alınması gələcəkdə onlara çıxarış ("kupça") verilməsini sürətləndirə bilərmi?
Hüquqi baxımdan siyahıyaalınma mülkiyyət hüququ yaradan bir prosedur deyil. Siyahıyaalınma müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının əmlaka sənəd verməsi ilə nəticələnmir. Lakin bu prosesin çox mühüm dolayı və hazırlayıcı təsiri olacaq:
Rəqəmsal siyahıyaalmada peyk təsvirlərindən və geoməkan məlumatlarından istifadə ediləcəyi üçün dövlət ölkədə, xüsusilə Abşeronda nə qədər "görünməyən", yəni rəsmi reyestrlərdə olmayan daşınmaz əmlakın mövcudluğunu tam dəqiqliyi ilə müəyyən edəcək.
Bu evlərin hansı kommunal xidmətlərdən (qaz, su, işıq) istifadə etdiyi, hansı şəraitdə yaşandığı statistik bazaya oturacaq.
Hökumət illərdir sənədsiz evlərin leqallaşdırılması istiqamətində müəyyən mexanizmlər üzərində işləyir. 2029-cu ilin rəqəmsal bazası dövlətin əlində bu problemin miqyasını göstərən ən böyük və dəqiq analitik sənəd olacaq. Gələcəkdə sənədsiz evlərlə bağlı kütləvi amnistiya və ya qeydiyyat qərarları verilərkən, bu baza fərmanların icra mexanizmini və sürətini təmin edən fundamental zəmin rolunu oynayacaq.
Yekunda qeyd edək ki, 2029-cu il siyahıyaalınması sadəcə demoqrafik statistika toplamaq kampaniyası deyil. Bu, Azərbaycan dövlət idarəçiliyinin rəqəmsal eraya tam keçidi, bir növ dövlətin öz daxili resurslarını, insan kapitalını və əmlak fondunu böyük təftiş etməsidir. Prosesin şəffaf, rəqəmsal və qərəzsiz keçirilməsi yaxın 10-20 il üçün iqtisadi islahatların uğurunu şərtləndirən ən əsas vizyon olacaq. pressklub.az