Bazar ertəsi , Noyabr 28 2022
Ana səhifə / İqtisadiyyat / Bahalaşan dollar və sabit manat: Xeyirdir, yoxsa ziyan? – TƏHLİL

Bahalaşan dollar və sabit manat: Xeyirdir, yoxsa ziyan? – TƏHLİL

ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sistemi (FES) dolları bahalaşdırmaqda davam edir. Qurum noyabr iclasında bu il ərzində artıq dördüncü dəfə uçot faizini 75 baza bənd (0,75%) artıraraq 3,75-4 % aralığına çatdırdı. Buna qədər 3-3,25% təşkil edirdi. İlin sonunadək bu rəqəmin 5%-ədək yaxınlaşdırılacağı gözlənilir. Sonuncu iclasda da (sentyabrın 22-si) uçot dərəcəsi 0,75% artırılmışdı.

Bu tendensiyanın məğzi ABŞ valyutasının dəyərini yüksəltməkdən ibarət olduğu üçün enerjidaşıyıcılarının qlobal qiymətlərini ucuzlaşdıracağı, inflyasiyanın qarşısını alacağı hələ bəlli deyil. Reallıq bundan ibarətdir ki, dünyanın digər aparıcı valyutaları ABŞ dollarına nəzərən ucuzlaşmaqdadır. Bu faktor ABŞ-a idxalı stimullaşdırır, ixracısa məhdudlaşdırır.

FES-in dolları bahalaşdırma siyasətinin ABŞ-ın özü üçün nə dərəcədə effektli olacağı hələ bəlli deyil. Lakin əsas məqsədin məşğulluğu artırmaq, inflyasiyanı 2%-ə endirmək olduğu aydındır. Çünki pandemiyanın nəticələri, ərzaq və enerji daşıyıclarının baha olması, Ukrayna ətrafında vəziyyət bütün sahələrdə tələb ilə təklifin nisbətini pozub.

Bizə gəlincə, Azərbaycan manatı birbaşa dollara bağlı olduğu üçün dollar bahalaşdıqca milli pul vahidimiz də digər valyutalara görə bahalaşmağa davam edir. Yeri gəlmişkən, bahalaşdırma siyasətini təkcə ABŞ mərkəzi bankı yürütmür, digər ölkələrin mərkəzi bankları da milli pul vahidlərinin dəyərini artırmağa cəhd göstərirlər. O cümlədən, Azərbaycan Mərkəzi Bankı da… Yəni, bütün ölkələrdə mərkəzi banklar tərəfindən uçot dərəcələri qaldırılır. Bu, həm ABŞ dollarına münasibətə görə belə edilir, həm də eyni tendensiyaların – inflyasiya və bahalaşma prosesini məhdudlaşdırmaq üçün… Amma hələ ki heç bir effekt əldə edilmir.

Diqqət yetirmək kifayətdir ki, adi FES-in sonuncu qərarından sonra heç dollar özü bahalaşmadı, əksinə ucuzlaşma nümayiş etdirdi. Düzdür, bu müvəqqətidir, dünyanın bütün aparıcı valyutaları ABŞ valyutasına nəzərən ucuzlaşmaqdadır.

Bəs, manatın dollara nəzərən sabit məzənnədə qalması hansı fəsadlar törədə bilər? Və ümumiyyətlə, bunun xeyiri var, yoxsa ziyanı?!

Manatın dəyəri sərbəst üzən məzənnə rejimi əsasında təşəkkül tapmır, Mərkəzi Bank (AMB) tərəfindən inzibati yolla tənzimlənir. Və bunda iqtisadiyyatı bütün idarəetmə orqanları maraqlı görünür. “Maliyyə Nazirliyi manatın məzənnəsinin sabit qalmasında maraqlıdır”- deyə, Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında maliyyə naziri Samir Şərifov bildirib.

Eyni zamanda, AMB-nin sədri Taleh Kazımov da qeyd edib ki, məzənnənin sabit qalması makroiqtisadi dayanaqlıq üçün vacib şərtdir. Odur ki, növbəti ilin dövlət büdcəsi hazırlanarkən də ABŞ dollarının məzənnəsi 1,7 manatdan götürülüb ki, bu, milli valyutanın 2018-ci il martın 7-sindən bəri dəyişməyən məzənnəsidir.

Xatırladım ki, neftin dünya bazar qiymətlərinin düşməsi nəticəsində 2015-ci ildə iki dəfə devalvasiya həyata keçirildikdən sonra 2016-cı ildə də manatın məzənnəsi sanki üzənnə məzənnə rejimi əsasında fəaliyyət göstərirmiş kimi 14% uzuşlaşdı. Amma 2017-dən cüzi geri dönüş edərək sabitləşdi.

Manatın məzənnəsini sabit saxlamaq elə-belə başa gəlmir. Valyuta gəlirlərimiz çoxşaxəli mənbələr əsasında formalaşmadığından ölkəmizin dövlət gəlirləri neft dollarlarına bağlıdır. Odur ki, manatın məzənnəsi də əsas etibarı ilə məhz bundan asılıdır.
Ancaq ABŞ dollarına nəzərən manatın bahalaşması sözsüz, ölkə iqtisadiyyatına ziyandır, iqtisadi artım tempinə buxov sayılmaqla, ixracı zəiflədir, idxalı stimullaşdırır. Ötən yazımda da qeyd etdim, üstəlik inflyasiya faktoru ilə əlaqədar ölkədə sərt pul-kredit siyasəti həyata keçirilir ki, bütün bunlar da idxal mallarının daxili bazarda dominant rol oynaması üçün təminat yaradır. Belə şəraitdə isə yerli istehsalçıların “əl-qolu” bağlanır.

İnflyasiya kəllə-çarxdadır, ərzaq inflyasiyası 20%-i keçib. Digər tərəfdən, bugün bütün inkişaf etmiş ölkələrdə sərt pul-kredit siyasəti həyata keçirilir – mərkəzi banklar yuxarıda qeyd etdiyim kimi uçot dərəcəsini artırırlar.

Başqa çıxış yolu varmı?! Təəssüf ki, yox…

Hazırkı şəraitdə bazarı qorumaq deyil, tənzimləmək daha aktual sayılır ki, ilk növbədə məhz bunun öhdəsindən gəlmək tələb olunur. Başqa sözlə desəm, ixracı stimullaşdırmaq müvəqqəti olaraq arxa plana keçməlidir. Bəli, dollar bahalaşır. Ancaq eyni zamanda, ölkəyə bahalı dollar kütlələri daxil olur. Söhbət, neftin ixrac qiymətindən gedir.

Manatı ABŞ dolları qarşısında məzənnə baxımından sərbəst buraxmaq olar. Ancaq bu, istənilən effekti verməyəcək və verə də bilməz. Ölkəyə real olaraq bahalı dollar kütlələrinin daxil olmasına baxmayaraq, manat bəlkə də ucuzlaşacaq, o səbəbdən ki, ölkədə ABŞ dollarını satan yeganə qurum Dövlət Neft Fondudur.

Odur ki, tələbin çoxşaxəli, təklifin isə alternativsiz olduğu yerdə inzibati üsul idarəetmədə istər-istəməz yeganə metod sayılır və sayılmalıdır da. Ümumiyyətlə, makroiqtisadi dayanıqlığı qoruyub saxlamaq baxımından manatın məzənnəsinin hələ uzun müddət sabit qalması vacib sayılır.

Pərviz Heydərov

Həmçinin oxuyun

Dollar bahalaşır: Manat ucuzlaşacaq? – Ekspert danışır

Bu il ABŞ Mərkəzi Bankının (FED) faizlərini son 40 ildə ən sürətli şəkildə artırması, eləcə …